زنانه شدن مهاجرت‌های بین‌المللی
زنانه شدن مهاجرت‌های بین‌المللی

زنانه شدن مهاجرت‌های بین‌المللی

 

 

سعیده سعیدی[1]

مهاجرت، همانند هر پدیده اجتماعی دیگر، یک فرایند جنسیتی است و امروزه افزایش کمی و کیفی حضور زنان در این عرصه به زنانه شدن مهاجرت و جابجایی انجامیده است. به این معنا که زنان دیگر صرفا مهاجران تبعی و پیرو نیستند بلکه خود دارای نقشی فعال و مستقل در این فرایند می باشند و مهاجرت را راهبردی جهت گریز از محدودیت‌ها و و تلاش در جهت در متن قرار گرفتن می دانند. طبق آمارهای سازمان ملل متحد امروزه زنان نیمی از مهاجران در دنیا را شامل می شوند. میزان مهاجرت زنان از 46.7 درصد در سال ۱۹۶۰ با رقمی در حدود 125 میلیون نفر به 48.4 درصد در سال 2017 افزایش یافت. سهم زنان در مهاجرت در مناطقی همچون آمریکای شمالی، اروپا و اقیانوسیه از مردان پیشی گرفته است.

روند مهاجرت زنان تحصیل کرده نیز در دهه گذشته با افزایش چشم‌گیری در جهان مواجه شده است. الگوهای سنتی مهاجرت بیشتر مردگزین بوده و زنان در بیشتر موارد مهاجران تبعی و پیرو همسر یا پدر خود بوده اند. این الگو در سال‌های اخیر با تغییر مواجه شده و با افزایش عاملیت ، زنان به تدریج از تابعان مهاجرت به عاملان مهاجرت مبدل شده‌اند. کاستلز و میلر از پدیده هایی نظیر جهانی شدن مهاجرت، تسریع مهاجرت و شتاب مهاجرتی، تفکیک و تمایزپذیری مهاجرت، سیاست‌های مهاجرتی و زنانه شدن مهاجرت به عنوان پنج ویژگی اصلی عصر مهاجرت نام برده‌اند (کاستلز و میلر 1396).
موضوع مهاجرت از منظر جنسیت امری خنثی نیست و افراد بر مبنای جنسیت خود تجربه‌های مهاجرتی متفاوتی را در کشور مبدا، ترانزیت و مقصد در زمینه ادغام و دستیابی به منابع و فرصت ها تجربه خواهند کرد در نتیجه برای داشتن چشم‌اندازی جامع تر به موضوع مهاجران، توجه به مفهوم جنسیت در تحلیل نهایی حائز اهمیت است. بین میزان برخورداری زنان از سرمایه انسانی و نوع مقصد مهاجرتی انتخابی رابطه وجود دارد. با افزایش سن زنان هنگام مهاجرت، افزایش سطح تحصیلات زنان، افزایش میزان استقلال زنان و نقش آنها در ساختار قدرت خانواده، نقش زنان در فرایند مهاجرت افزایش می‌یابد و در نتیجه در تصمیم‌گیری های مهاجرتی مشارکت فعال‌تری می نمایند.
اگرچه ادبیات مهاجرت در ایران قالبی مردانه داشته و دهه‌های پیشین همواره عاملان تحرک مکانی چه به صورت انفرادی چه در قالب خانواده مردان بوده‌اند اما در سالهای اخیر با افزایش سطح تحصیلات و سهولت دسترسی به اطلاعات در عرصه مجازی جریان های مهاجرت از روند مذکر بودن خارج شد و امروزه زنان بخش مهمی از جمعیت مهاجران ایرانی را تشکیل داده‌اند که به واسطه عوامل مختلفی نظیر ارتقاء آگاهی های ناشی از توسعه ارتباطات و اطلاعات، افزایش حضور در اجتماع و در نتیجه تغییر کارکردی نقش‌های سنتی زنانه و گذار به باورهای جدید، انگیزه تحصیل و اشتغال و نظایر آن به تحرک مکانی و مهاجرت برای دستیابی به موقعیت و فرصت‌های جدید دست زد‌ه‌اند.

[1] دکترای انسان شناسی و مطالعات فرهنگی از دانشگاه برمن آلمان، محقق پسادکتری و همکار پژوهشی گروه مطالعات زنان پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.